Κυρίες και κύριοι,
γνωρίζοντας ότι σε λίγο θα εγκαινιαστεί το ανακαινισμένο νοσοκομείο Κύμης και παριστάμενος μαζί σας στα εγκαίνια του Μουσείου "Γεώργιος Παπανικολάου", σκεφτόμουν έναν καταπληκτικό στίχο από τον Επιτάφιο του Περικλέους, ο οποίος λέει πως "ἀνδρῶν ἀγαθῶν ἔργῳ γενομένων ἔργῳ καὶ δηλοῦσθαι τὰς τιμάς", για ξεχωριστούς ανθρώπους που έγιναν ξεχωριστοί με πράξεις, με πράξεις πρέπει να ανταποδίδουμε τις τιμές.
Είναι έμπρακτη τιμή το Μουσείο "Γεώργιος Παπανικολάου" στη θέση του σπιτιού του. Είναι έμπρακτη τιμή η ανακαίνιση του νοσοκομείου. Είναι έμπρακτη τιμή η προτομή του. Είναι έμπρακτη τιμή η ευγνωμοσύνη εκατομμυρίων γυναικών σε έναν άνθρωπο που ούτε τον γνώρισαν, ούτε ενδεχομένως τον ξέρουν σε όλον τον κόσμο για τη σωτήρια μέθοδο του πρώιμου εντοπισμού του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας που ανακάλυψε μέσω της περίφημης κυτταροδιαγνωστικής μεθόδου.
Κυρίες και κύριοι, ο Γεώργιος Παπανικολάου στην οικία του οποίου βρισκόμαστε, γεννήθηκε σε μία μεταιχμιακή περίοδο για την Ελλάδα. Γεννήθηκε υπό αρίστους οιωνούς, το 1883. Η Ελλάδα μόλις είχε αποκτήσει την Άρτα και όλη τη Θεσσαλία με τη συνθήκη της Κωνσταντινουπόλεως. Δύο χρόνια πριν από τη γέννησή του η Ελλάδα μεγάλωσε.
Την περίοδο της γεννήσεώς του κυβερνούσε ο Χαρίλαος Τρικούπης. Ο πατέρας του, εκλεγείς τέσσερις φορές βουλευτής Καρυστίας, υπήρξε φίλος και συνεργάτης του Τρικούπη. Μάλιστα ο νεαρός Παπανικολάου είχε γνωρίσει τον Τρικούπη όταν τον επισκέφθηκε με τον πατέρα του στο σπίτι του στην Αθήνα. Είχε εντυπωσιαστεί από τον παπαγάλο που είχε η αδερφή του Τρικούπη. Ένα μικρό παιδάκι σαν τα παιδάκια του δημοτικού που ξεκίνησαν σήμερα το σχολείο, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ένας παπαγάλος, ένα πουλί μπορεί να μιλάει.
Αυτό το παιδί, λοιπόν, που μεγάλωσε μέσα σε ένα αρχικά ευοίωνο περιβάλλον, με τη ζωή του και τα επιτεύγματά του και με την ξεχωριστή του διάκριση, βρέθηκε στο μεταίχμιο ανάμεσα σε δύο Ελλάδες, στις οποίες έζησε και δημιούργησε ο ίδιος. Την Ελλάδα της εδαφικής Μεγάλης Ιδέας και την Ελλάδα της μεγάλης ιδέας της αξιοσύνης, της προκοπής, της διάκρισης, η οποία δεύτερη μεγάλη ιδέα διαδέχθηκε την εδαφική, την πρώτη, μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ο Γεώργιος Παπανικολάου υπήρξε συνεργός της εδαφικής Μεγάλης Ιδέας, γιατί ήταν επίκουρος ανθυπίατρος στους Βαλκανικούς Πολέμους, μετείχε ζωντανά σε αυτόν τον αγώνα. Και εν συνεχεία, με την πρόοδο και την προκοπή του και τη διάκρισή του σφράγισε την επόμενη μεγάλη ιδέα της Ελλάδος, να ξεχωρίζουμε, να διακρινόμαστε, παρά το μικρό μας μέγεθος, να προκόβουμε. Και όπως ξέρετε, έκτοτε η Ελλάδα δεν εξαπλώθηκε. Έκτοτε η Ελλάδα διεσπάρη και χάρη και στη διασπορά της πέτυχε αυτές τις ανταμοιβές αξίας και διάκρισης.Ο Γεώργιος Παπανικολάου θέλησε να νικήσει τη μοίρα του. Δεν του αρκούσε η φιλοδοξία που είχε ο πατέρας του, να γίνει ένας στρατιωτικός γιατρός, ούτε να πάρει τη σκυτάλη από τον πατέρα του, εδώ, στην ευρύτερη περιοχή της Καρυστίας και να κάνει μια ζωή ήσυχη, φυσιολογική, μια ζωή νοικοκυρεμένη.
"Θέλω να δημιουργήσω", έλεγε, "ούτε να ευτυχήσω ούτε να πλουτίσω", σε μία από τις πολλές επιστολές που αντάλλασσε με τους γονείς του όλα τα χρόνια της ξενιτιάς, από την περίοδο των σπουδών στην Γερμανία, από την περίοδο του Μονακό, από την περίοδο της Γαλλίας και από την περίοδο, βεβαίως, την πιο μακρόσυρτη, της Αμερικής. Είναι πολύ ενδιαφέρουσες αυτές οι επιστολές που η οικογένειά του έχει διασώσει – πάνω από εκατό – οι οποίες δείχνουν τον ψυχισμό αυτού του ανθρώπου, ο οποίος επέλεξε να αφιερώσει τον βίο του, να δικαιώσει το πέρασμά του από αυτή τη ζωή μέσω της δημιουργίας και όχι μέσω μιας προσωπικής, έστω, εποποιίας. Προτίμησε την εποποιία της προσφοράς από την προσωπική ανάδειξη και το πέτυχε, γιατί ήταν ξεχωριστός.
Και ήταν ξεχωριστός, γιατί αποφάσισε εγκαίρως να αφιερώσει τον εαυτό του σε αυτή την αποστολή. Και ως ξεχωριστός υπέστη τα επίχειρα, τα οποία στην Ελλάδα υφίστανται συνήθως αυτοί που διακρίνονται. Τα επίχειρα του φθόνου, που είναι μια αρχαία κατάρα της φυλής μας, την οποία όλοι πρέπει να καταπολεμήσουμε. Σεβασμιώτατε, είπατε για τον Κωνσταντίνο Τσάτσο, τον οποίον δεν τολμώ να αποκαλέσω προκάτοχό μου, γιατί αυτό μας κάνει ισοπαλείς και δεν είμαι τόσο αφελής ή αναιδής, ώστε να θεωρώ τον εαυτό μου ισοπαλή με τον Κωνσταντίνο Τσάτσο.
Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, Σεβασμιώτατε, δεν ήταν προκάτοχός μου. Ήταν "προλαμπρύνας το αξίωμα". Εγώ είμαι κάτοχος του αξιώματος. Και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ένας διδάσκαλος του γένους, ο οποίος έγινε και Πρόεδρος της Δημοκρατίας και μας τίμησε, έλεγε ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη αδικία από την αναγκαστική εξίσωση των ανίσων και το έλεγε σε ένα ακροατήριο, το οποίο συχνά δεν άντεχε τη διάκριση. Ναι, πράγματι. Και ο Παπανικολάου υπέστη τα επίχειρα του φθόνου, υπέστη τη διαβολή, υπέστη την κατηγόρια, εδώ, μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Αυτά δεν πρέπει να τα κρύβουμε, γιατί πρέπει να τα καταπολεμήσουμε.
Η τιμή που αποδίδουμε σήμερα είναι η συντριβή του φθόνου, είναι η συντριβή ενός κειμένου μιας τοπικής εφημερίδας, το οποίο διάλεξα τυχαία, ένα κείμενο που τόσο πολύ είχε πικράνει τον Παπανικολάου. Τον αποκαλούσε: "Ο μαλλιαρίσκος' επειδή ήταν υποστηρικτής της Δημοτικής την οποία λέγανε "μαλλιαρή". Ήταν φίλος του Δελμούζου, ενός μεγάλου εκπαιδευτικού, ο οποίος ήταν και αυτός γιος Δημάρχου της Άμφισσας, ο Παπανικολάου γιος Δημάρχου της Κύμης. Ο Δελμούζος τον είχε επηρεάσει με καλό τρόπο, υπέρ της Δημοτικής και αυτό την εποχή εκείνη από κάποιους κύκλους θεωρείτο παράπτωμα: "Ο μαλλιαρίσκος, μετριότατος ως μαθητής, μηδαμινός ως φοιτητής, κάπηλος της επιστήμης, στίγμα της Κύμης, δολοφόνος της θείας του Έλληνος γλώσσης, αποτρόπαιον όργανον των λυσσωδεστέρων εχθρών της ελληνικής φυλής".
Σας τα λέω όλα αυτά γιατί δεν πρέπει να τα κρύβουμε, γιατί είναι μέρος του κακού μας εαυτού, είναι μέρος του φθόνου, ο οποίος επιπολάζει στη φυλή μας και τον οποίον σήμερα εδώ εξαλείφουμε, χάρη στον Δήμο σας, χάρη στην Περιφέρεια, χάρη στο Ινστιτούτο, χάρη σε όλες και όλους εσάς αποδεικνύουμε, ότι μεγαλύτερη χαρά δεν είναι να υποτιμούμε κάποιον που είναι καλύτερος από εμάς, αλλά να τον θαυμάζουμε και να προσπαθούμε να τον μιμηθούμε.
Όπως αξίζει να θαυμάζουμε και άλλα άξια τέκνα της Κύμης, τον συγγραφέα Παύλο Νιρβάνα, τον Ταγματάρχη Ιωάννη Βελισσαρίου, που απελευθέρωσε την πατρίδα μου, τα Ιωάννινα, και έπεσε νεκρός μέσα στη Βουλγαρία, μετά την απελευθέρωση της Δράμας και των Σερρών, όταν ανεβήκαμε βορειότερα στην Τζουμαγιά, στην Κρέσνα. Είπε τότε ο Αρχιστράτηγος Κωνσταντίνος, ο Βασιλιάς της εποχής εκείνης ότι "βέβαια, τέτοιοι ήρωες δεν ζουν πολύ". Τέτοιος ήταν ο Ταγματάρχης Βελισσαρίου, ο δικός σας, απ’ τον ίδιο τόπο. Απ’ τον ίδιο τόπο και ο Γαλάνης ο σπουδαίος χαράκτης, και όλοι αυτοί οι άνθρωποι που διακρίθηκαν και επιβεβαίωσαν την δεύτερη Ελλάδα της δεύτερης Μεγάλης Ιδέας. Αξίζει να τιμώνται.
Το φθινόπωρο του 1957, καταξιωμένος πλέον σε ολόκληρο τον κόσμο, ο Γεώργιος Παπανικολάου γύρισε πίσω σε τούτο τον τόπο ύστερα από σαράντα τέσσερα χρόνια απουσίας. Γύρισε στην πατρίδα του, στον τόπο που τον γέννησε και τον διαμόρφωσε. Στο "ζεστό πατρικό σπίτι", όπως το ονόμαζε ο ίδιος. Εκεί όπου, όπως έγραφε, "η φύση ήταν δεμένη με την ύπαρξη και η αγάπη με τη ζωή".
Και σήμερα, στο ίδιο αυτό σπίτι, ανοίγουν οι πόρτες του πρώτου μουσείου στον κόσμο αφιερωμένου αποκλειστικά στη μνήμη και στο έργο του. Λίγοι άνθρωποι στην ιστορία μπορούν να ισχυριστούν πως χάρισαν σε εκατομμύρια συνανθρώπους τους το πολυτιμότερο αγαθό, τη ζωή. Ο Παπανικολάου το έκανε. Η μέθοδος που φέρει το όνομά του, το Test Pap, έφερε την επανάσταση στην έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου. Έσωσε και εξακολουθεί να σώζει αναρίθμητες ζωές γυναικών σε κάθε γωνιά του πλανήτη. Δεν ήταν η πολυπλοκότητα το μεγαλείο της ανακάλυψής του, αλλά η διορατικότητα ενός πνεύματος που δεν σταμάτησε ποτέ να ερευνά.
Τον Οκτώβριο του 1913, ο Γεώργιος Παπανικολάου έφτανε στη Νέα Υόρκη ως ένας άγνωστος γιατρός, με σχεδόν μηδενική κλινική εμπειρία. Στις αποσκευές του είχε μόνο 250 δολάρια, το υποχρεωτικό ποσό για να εισέλθει κανείς στη χώρα. Πλάι του η σύζυγός του, η Ανδρομάχη Μαυρογένους, σύντροφός του σε όλη τη μακρά και δύσκολη διαδρομή. Είχε φύγει από την Ελλάδα, όπως ο ίδιος εξομολογήθηκε, «με σπασμένα φτερά», νομίζοντας πως δεν θα μπορούσε πια να πετάξει. Και όμως, το ταξίδι μόλις άρχιζε. Μπροστά του απλωνόταν ένας δρόμος μακρύς, γεμάτος περιπέτειες, γεμάτος γνώσεις, και, στο βάθος, η δική του Ιθάκη.
Πέταξε, τελικά, ψηλότερα από όσο θα τολμούσε να ονειρευτεί. Γιατί ο Παπανικολάου ήταν, πρώτα απ’ όλα, ένα πνεύμα ανήσυχο και ελεύθερο. Νέος ακόμη, έγραφε στον πατέρα του: "Θέλω να μείνω ελεύθερος, να αισθανθώ τη χαρά που δίνει ο αγών της ζωής… Θέλω τη γλυκιά μου ελευθερία". Την ελευθερία αυτή δεν την εξέλαβε, όμως, ποτέ ως απομάκρυνση από το χρέος.
Νέος γιατρός, με το πτυχίο μόλις στο χέρι, επέστρεψε στην Κύμη και φρόντισε με στοργή τους ασθενείς. Και όταν η πατρίδα κινδύνευσε, επιστρατεύτηκε και υπηρέτησε στους Βαλκανικούς Πολέμους. Απέδειξε, έτσι, ότι η επιστήμη είναι πάνω απ’ όλα ανθρωπιά και ότι η ελευθερία αποκτά αξία μόνο όταν συνοδεύεται από ευθύνη.
Η πατρίδα μας, κυρίες και κύριοι, παρά το μικρό της μέγεθος, έχει χαρίσει στην ανθρωπότητα οικουμενικούς ευεργέτες. Έχει ήρωες και επαναστάτες. Ανθρώπους που τόλμησαν να σκεφτούν διαφορετικά, που δεν φοβήθηκαν να πρωτοπορήσουν, που υπηρέτησαν το κοινό καλό πάνω απ’ όλα, ανοίγοντας δρόμους. Και έχουμε ανάγκη τέτοιους ανθρώπους. Γιατί ένας τόπος μικρός σε έκταση μπορεί να είναι μεγάλος σε πνεύμα.
Και ο Παπανικολάου απέδειξε ότι το σημαντικότερο αγαθό στη ζωή είναι η υγεία, το αντίδοτο στον πόνο και στην απώλεια, η ασπίδα που μας χαρίζει τις πολύτιμες στιγμές με όσους αγαπάμε. Συγχαίρω, λοιπόν, όλους όσοι εργάστηκαν για να γίνει αυτό το μουσείο πραγματικότητα: τον Δήμο Κύμης-Αλιβερίου, το Ινστιτούτο "Γεώργιος Ν. Παπανικολάου", κάθε άνθρωπο που πίστεψε σε αυτό το όραμα. Η προσπάθειά τους αποτελεί υπόδειγμα του τι μπορεί να πετύχει μια τοπική κοινωνία όταν πιστεύει στην ιστορία της.
Χάρη σε αυτούς, οι νέες γενιές θα έρχονται εδώ και θα ανακαλύπτουν, μέσα από τα ίδια μικροσκόπια, τη μαγεία της επιστήμης και της έρευνας. Και ο τόπος αυτός θα εμπνέει επισκέπτες από όλο τον κόσμο με το παράδειγμα ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στην επιστήμη και στην ανθρωπότητα.
"Δεν με τρομάζει το πέλαγος", είχε γράψει κάποτε ο Παπανικολάου. Γιατί άνθρωποι σαν εκείνον μάς έμαθαν πως τα μεγάλα ταξίδια, είναι τα ταξίδια που αλλάζουν τον κόσμο. Ας είναι αυτά τα λόγια η παρακαταθήκη του σε όλους μας και ιδίως στους νέους αυτού του τόπου, που καλούνται, όπως εκείνος, να τολμήσουν. Δεν μπορούμε σε μια τέτοια εκδήλωση να ολοκληρώσουμε την εικόνα του Παπανικολάου. Έχοντας την πρόσκληση από τον Δήμαρχο να θέσω υπό την Αιγίδα της Προεδρίας της Δημοκρατίας τη σημερινή εκδήλωση, την οποία και αποδέχθηκα, προσπάθησα να διευρύνω περισσότερο τις μέχρι τότε γνώσεις μου για το φαινόμενο Παπανικολάου και αντελήφθην ότι αυτό το φαινόμενο είναι και η δύναμη της Ελλάδος.
Είναι η δύναμή μας να μετατρέπουμε ένα μικρό παιδί, ένα μικρό μαθητή σε ένα μεγιστάνα της μοίρας, ο οποίος χαρίζει στους συνανθρώπους του ό,τι πολυτιμότερο υπάρχει: τη ζωή. Κάποτε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών το 1957, όταν η Ελλάδα αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία και την αυτονομία της Κύπρου, την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, ο τότε Τούρκος Υπουργός Εξωτερικών κατηγόρησε την Ελλάδα του 1957 ότι έχει εδαφικές βλέψεις κατά της Τουρκίας και θέλει να τις ικανοποιήσει με εφαλτήριο την Κύπρο. "Η Ελλάδα δεν εγκατέλειψε ποτέ τη μεγάλη ιδέα", είπε, εννοώντας την εδαφική επέκταση της Ελλάδας και ο τότε Υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας, ο Ευάγγελος Αβέρωφ απάντησε λέγοντας, πως, πράγματι η Ελλάδα έχει μεγάλη ιδέα και αυτή η μεγάλη ιδέα σήμερα ξεπερνάει τα όριά της. Είναι η μεγάλη ιδέα της προκοπής και της ανάπτυξης, η καινούρια μεγάλη ιδέα του έθνους.
Για να τους εξηγήσει τι εννοούσε είπε ότι αν σήμερα, το 1957 δηλαδή, γινόταν ένας διαγωνισμός για το ποια χώρα έχει την καλύτερη όπερα, το πρώτο βραβείο θα το έπαιρνε η Ελλάδα, γιατί θα είχε διευθυντή της όπερας τον Δ. Μητρόπουλο, θα είχε σοπράνο την Μαρία Κάλλας, θα είχε βαθύφωνο τον Μοσχονά της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης, θα είχε τενόρο τον Πασχάλη της Σκάλας του Μιλάνου και θύμισε και μερικούς γιατρούς, που διέπρεπαν τότε στην Αμερική: τον Φαλιέρο, τον Αντωνιάδη, τον Παπανικολάου. Αυτή την μεγάλη ιδέα υπηρέτησε ο Παπανικολάου στην Αμερική. Με τη σκέψη πάντα στην Κύμη, με τη σκέψη πάντα στο Σουτσίνι -στη Σπιναλόγκα της Κύμης όπου πήγαινε και παρηγορούσε τους λεπροπαθείς- με τη σκέψη πάντα και την αγάπη στην Ελλάδα, έζησε, χάραξε και δημιούργησε και συνέβαλε και στις δύο ευλογημένες μεγάλες ιδέες, και στην εδαφική και σε εκείνη της προκοπής αμέσως μετά.
Σας ευχαριστώ .
